Portretrecht: de ins & outs

Jort-K


Jort K. © Dicky Bylsma

Door de eeuwen heen maken wij al portretten van onszelf. Wij laten ons portretteren. Vanuit onszelf of gevraagd. Er draait een hele industrie rondom ‘het portret’. En steeds weer verandert ook onze mode en wat wij geportretteerd willen zien. In het voetbal is bijvoorbeeld het portretrecht een belangrijk onderdeel bij de koop van voetbalspelers. Hun portretten zijn zogenoemd ‘verzilverbaar’. Het doet dan ook geen wonder dat het portretrecht zijn eigen afdeling heeft. Het portretrecht is een beperking op het auteursrecht. De Auteurswet beschermt de privacy van de geportretteerde. De maker kan hierdoor niet in zijn eentje bepalen of hij zijn werk openbaar maakt. De geportretteerde heeft dan ook een stem. Eens zien waar de grenzen liggen:

Wat is portretrecht?
Het portretrecht is het recht rondom het afbeelden van een portret. Dat klinkt als “duhu”. Heel logisch dus. Maar bij een portret gaat het om herkenbaarheid van het gelaat. En daar kan meer onder vallen dan je in eerste instantie denkt. Onder gelaat valt het hele lichaam. Ook een stem. Herkenbaarheid van een gelaat kan een silhouet van iemand zijn. Een onherkenbaar gemaakt portret geplaatst in een herkenbare achtergrond, dmv titel, omschrijvingen of beeld, kan ook schending van het portretrecht opleveren. Zoals een balkje over iemands ogen terwijl hij in zijn eigen auto zit en het kenteken zichtbaar is. 

nep portret Katja Schuurman

Iemand hoeft niet herkenbaar te zijn voor een groot publiek om aanspraak te kunnen maken op het portretrecht. Soms hoef je zelf niet eens de persoon op de afbeelding te zijn, om toch het portretrecht in te kunnen roepen. Voorbeeld: Yellow Bear had destijds een reclame-campagne met een “nep-Katja Schuurman”. Dit portret deed zodanig aan Katja Schuurman denken, dat het niet geoorloofd was.

Herkenbaar, wat nu?
Het veiligste is om vooraf de geportretteerde om toestemming te vragen voor openbaar maken van het werk. Al is toestemming vragen niet altijd mogelijk. Als iemands portret onterecht in de openbaarheid komt, mag hij schadevergoeding eisen of het werk met de afbeelding erop uit de handel laten nemen. De kans dat de geportretteerde wint is groter bij portretten in opdracht en bij bekende personen.

Portret in opdracht
Een portret in opdracht kan ruim worden uitgelegd. De geportretteerde hoeft niet de opdracht zelf te hebben gegeven. Er is sprake van een situatie waarin het portret gemaakt wordt in opdracht van, vanwege of ten behoeve van de geportretteerde. In de Auteurswet staat dat bij werken in opdracht de geportretteerde een foto openbaar mag maken in een krant of tijdschrift zonder de toestemming van de fotograaf. Wel moet zijn naam erbij staan. De auteur mag echter niet zonder toestemming van de geportretteerde het werk openbaar maken! Deze regels gelden tot 10 jaar na de dood van de geportretteerde. En wil je als derde een een afbeelding van iemand plaatsen, dan heb je én toestemming nodig van de auteur én van de geportretteerde.

Portret zonder opdracht
Veel rechtszaken worden op dit gebied gevoerd door onbekende personen die zichzelf terugzien op een cover of in een boek. Of door hele bekende personen. Het is toegestaan portretten van mensen te maken die zich in de publieke ruimte begeven. De auteur is dan niet verplicht toestemming te vragen. Netjes is dat wel.  De openbaarmaking van portretten die niet in opdracht zijn gemaakt, kunnen worden verboden door het redelijk belang van de geportretteerde. Hier kan de geportretteerde zich alleen op beroepen als hij geen toestemming voor publicatie heeft gegeven.

Wat is redelijk belang?
In de rechtspraak zijn meerdere belangen als redelijk beschouwd:

  • Privacy
  • Gevaar voor geportretteerde
  • Verkeerde context: iemand in een hele andere context plaatsen
  • Commercieel belang

Het enkele feit dat je jezelf terugvindt op de cover van een boek, is niet genoeg reden om deze uit de schappen te halen. Ook niet als aan jou verdiend wordt. Commercialisering geldt alleen voor personen die bekend zijn.

Bekendheid
Voetballers, politici, acteurs, leden van het Koninklijk huis, we zien hun allen graag op de foto. Maar hoe populairder je wordt, hoe groter ook de bescherming. Als de foto’s geen nieuwswaarde hebben, zijn de regels streng. Foto’s van hun privéleven mogen dan ook niet worden gepubliceerd zonder toestemming. De portretten van politici, leden van het Kininklijk huis en andere publieke ambtsdragers mogen, door de aard van hun functie, niet voor reclame-doeleinden gebruikt worden.

Voetballers, acteurs, muzikanten en andere bekende personen mogen ook niet zomaar in een reclame afgebeeld worden. Bij hun is de reden anders. Zij hebben een zogenaamde ‘verzilverbare’ populariteit. Dit betekent dat zij geld kunnen verdienen met hun portret. En als anderen hun portret gaan commercialiseren, kunnen zij zelf niet meer aan hun bekendheid verdienen. Om deze reden zijn hun portretten ‘verzilverbaar’, ook wel prestatiebescherming genoemd. Als er geen geldige nieuwswaarde is, mogen hun afbeeldingen dan ook niet zonder toestemming gebruikt worden.

Jort K.
Kunstenares Dicky Bylsma geeft aan dat portretten haar intrigeren. Volgens Dicky is het interessant om oog in oog met je portret te staan. “Spiegelbeelden spreken hun eigen taal. Je weet nooit wat deze dialoog met je doet.” Haar portret  Jort K. zal als los beeldwerk geen schending van het portretrecht opleveren. De titel Jort K. eronder geeft mij wel de indruk om wie het zou kunnen gaan. Ik ben erg benieuwd naar de dialoog tussen Jort K. en zijn spiegelbeeld. Wordt vervolgd.

Waar op te letten? Een overzicht
Uit bovenstaande is in ieder geval duidelijk geworden dat het verstandig is om contracten met elkaar te sluiten over gebruik en vertoning van portretten. Een model relase contract bijvoorbeeld bij modellenwerk. Op die manier is voor iedereen duidelijk waar de grenzen liggen.

Microsoft Word - Portretrecht.docx

Vragen
Kortom, het afbeelden van portretten mag niet zomaar. Ook al heb je het auteursrecht op de foto. Heb je twijfels over het gebruik van een portret? Neem dan contact op.

 

Auteursrecht | , , , , | Reageer

 

Reageer

Je e-mail adres wordt nooit gepubliceerd of gedeeld.

Toegestane HTML tags:
<a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>